การพัฒนารูปแบบการจัดการนวัตกรรมเชิงบูรณาการเพื่อส่งเสริมการคัดกรองและความรอบรู้ด้านสุขภาพเชิงวัฒนธรรมในกลุ่มเสี่ยงโรคพยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดี

บทคัดย่อ

ภูมิหลังและวัตถุประสงค์: โรคมะเร็งท่อน้ำดีเป็นปัญหาทางสาธารณสุขที่สำคัญในระดับภูมิภาค โดยเฉพาะในประเทศไทยซึ่งมีอุบัติการณ์ของโรคนี้สูงที่สุดในโลก  การศึกษาครั้งนี้จึงมีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาสภาพปัญหาและความต้องการจำเป็น พัฒนารูปแบบ ทดลองใช้และประเมินรูปแบบ แล้วสรุปถอดบทเรียนและข้อเสนอแนะเชิงนโยบาย 

วิธีการศึกษา: การศึกษาครั้งนี้ใช้ระเบียบวิธีวิจัยและพัฒนา กลุ่มตัวอย่างในขั้นตอนที่ 1 เป็นกลุ่มเสี่ยง อายุ 15 ปี ขึ้นไป 500 ราย ขั้นตอนที่ 2 เป็นผู้บริหาร และผู้เกี่ยวข้อง 12 ราย และผู้เชี่ยวชาญตรวจคุณภาพรูปแบบฯ 9  ท่าน ขั้นตอนที่ 3 เป็นผู้ร่วมวิจัย 120 ราย และกลุ่มเสี่ยงที่เข้ารับการตรวจคัดกรองอายุตั้งแต่ 15 ปีขึ้นไป 12,697 ราย และขั้นตอนที่ 4 ผู้เชี่ยวชาญตรวจคุณภาพรูปแบบฯ 9 ท่าน เก็บรวบรวมข้อมูลโดยใช้แบบสอบถาม แนวคำถามสำหรับการสนทนากลุ่ม แบบบันทึกผลงานและแบบประเมินมาตรฐาน วิเคราะห์ข้อมูลโดยสถิติเชิงพรรณนา การวิเคราะห์เชิงเนื้อหา Z-test, Wilcoxon signed rank test กำหนดนัยสำคัญที่ 95% confidence interval

ผลการศึกษา: พบว่า 1) สภาพปัญหาเกิดจากช่องว่างระหว่างนโยบายรัฐกับวิถีชีวิตจริงของชาวบ้านที่ยังนิยมบริโภคปลาดิบตามความเชื่อดั้งเดิม ข้อจำกัดในการเข้าถึงระบบคัดกรองที่มีความล่าช้าและการขาดการประสานงานที่มีประสิทธิภาพ และการสื่อสารข้อมูลสุขภาพแบบเดิมที่ยังล้มเหลวในการกระตุ้นให้เกิดการเปลี่ยนพฤติกรรมในระดับจิตสำนึกอย่างแท้จริง 2) รูปแบบการจัดการนวัตกรรมเชิงบูรณาการ ประกอบด้วยกิจกรรมหลัก คือ  (1) การวิเคราะห์พฤติกรรมและค่านิยมเฉพาะถิ่น (2) การจัดการระบบคัดกรองโดยใช้ อสม.  (3) จัดกิจกรรมปรับเปลี่ยนพฤติกรรมแบบเจาะจง และ (4) การใช้ระบบสารสนเทศ และติดตามผลสุขภาพรายบุคคล  3) ผลการประเมินรูปแบบการคัดกรองและการส่งต่อผู้ป่วยมะเร็งท่อน้ำดี (CCA) พบว่า มีสัดส่วนผู้สงสัยมะเร็งท่อน้ำดี (suspected CCA) ร้อยละ 0.90 ภายหลังการพัฒนา กลุ่มตัวอย่างมีค่ามัธยฐานคะแนนความรอบรู้ด้านสุขภาพ ความตระหนักรู้ และพฤติกรรมสุขภาพ สูงกว่าก่อนพัฒนาอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติและมีขนาดอิทธิพล (effect size) อยู่ในระดับปานกลาง และ 4) ผลการถอดบทเรียนพบว่า รูปแบบการจัดการนวัตกรรมเชิงบูรณาการประกอบด้วยหลักการและแนวคิดพื้นฐาน วัตถุประสงค์หลัก  กระบวนการดำเนินงาน  การวัดและประเมินผล และเงื่อนไขการนำไปใช้ โดยรูปแบบฯ สุดท้ายมีความเหมาะสมและความถูกต้องโดยรวมอยู่ในระดับมาก (µ = 4.49, σ = 0.25)

สรุป นวัตกรรมทางสุขภาพที่พัฒนาขึ้นส่งผลให้กลุ่มเสี่ยงโรคพยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดีเข้าร่วมการตรวจคัดกรอง และมีความรอบรู้ด้านสุขภาพเพิ่มขึ้น ดังนั้น หน่วยงานที่เกี่ยวข้องควรนำผลการศึกษาครั้งนี้ไปดำเนินการในพื้นที่