การคัดเลือกพันธุ์กระชายดำสายพันธุ์รวบรวมโดยใช้เกณฑ์ความพึงใจของผู้ประกอบการจำหน่ายผลิตภัณฑ์กระชายดำ (Kaempferia parviflora Wall.ex Baker)

บทคัดย่อ

งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาทัศนคติพฤติกรรมการเลือกซื้อ และเกณฑ์ในการเลือกซื้อเหง้ากระชายดำ ของผู้ประกอบการจำหน่ายผลิตภัณฑ์กระชายดำ ตลอดจนคัดเลือกพันธุ์กระชายดำที่ลักษณะเหง้าได้รับความพึงพอใจ สูงที่สุด ด้วยวิธีการวิจัยเชิงคุณภาพโดยใช้แบบนำสัมภาษณ์เจาะลึกและทดสอบด้านประสาทสัมผัส ผู้ประกอบการจำหน่ายเหง้าพันธุ์ และผลิตภัณฑ์กระชายดำรายใหญ่ในจำเลย พิษณุโลก เพชรบูรณ์ ลำพูนและเชียงราย จำนวน 51 ราย ระหว่างเดือนกุมภาพันธ์ถึงมีนาคม พ.ศ. 2546 พบว่าผู้ประกอบการซื้อเหง้ากระชายดำปลีกโดยไม่มีการตกลงราคาผู้ปลูกกระชายดำก่อนการเก็บเกี่ยวแต่ซื้อขายกันเป็นกิโลกรัม ใช้เกณฑ์ในการตั้งราคาและคัดเกรดคือสีเนื้อในเหง้ากระชายดำ ส่วนใหญ่ผู้ประกอบการซื้อเฉพาะเหง้ากระชายดำแต่จำหน่ายทั้งเหง้ากระชายดำสดและผลิตภัณฑ์แปรรูป โดยมีพ่อค้ามารับซื้อถึงที่ และแปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์แปรรูปกระชายดำและจำหน่ายเองโดยตรง แก่นักเที่ยวและผู้บริโภคหรือส่งไปจำหน่ายต่อยังแหล่งรับซื้อต่าง ๆ รูปแบบผลิตภัณฑ์กระชายดำที่จำหน่ายได้ดีที่สุดและได้รับความนิยมสูงสุดจากผู้บริโภค คือไวน์สมุนไพรและไวน์สมุนไพรน้ำผึ้งกระชายดำเหง้าพันธุ์กระชายดำมีราคาแพงที่สุด คือ ช่วงเดือนเมษายน ถึง กันยายน โดยเกรดสูงมีราคา 638.65 + 18.32 บาท/กก. เท่านั้น ปัญหาและอุปสรรคที่สำคัญที่สุดคือเงินในการประกอบ ธุรกิจจำหน่ายเหง้าพันธุ์กระชายดำและการตลาด/สถานที่จำหน่าย ประเด็นที่ผู้ประกอบการต้องการฝึก อบรมมากที่สุดคือ ประเด็นเกี่ยวกับการส่งออกไปยังตลาดต่างประเทศ รองลงมาคือ การแปรรูป ผลิตภัณฑ์กระชายดำเพื่อเพิ่มมูลค่าผลผลิตและข้อตกลงในเรื่องราคาของผลผลิตในท้องตลาด
ผลการคัดเลือกเหง้ากระชายดำที่ผู้ประกอบการพึงพอใจ โดยใช้ลักษณะที่สามารถสังเกตเห็นด้วยตาเปล่าจำนวน 8 ลักษณะจากเหง้ากระชายดำ 12 สายพันธุ์ ที่รวบรวมจากแหล่งปลูกเป็นการค้า 12 แหล่งใน จ. เลย พิษณุโลกและเพชรบูรณ์ พบว่าเหง้ากระชายดำสายพันธุ์ร่มเกล้าได้รับความพึงพอใจสูงสุด รองลงมาคือ บ้านกลาง 1 หนองแซง ห้วยน้ำไทร เข็กน้อย 1 บ่อเหมืองน้อย 1 นาข่า และน้ำจวงตามลำดับ โดยอยู่เกณฑ์ระดับความพึงพอใจมากสำหรับการจัดกลุ่มที่คล้ายคลึงกันในลักษณะสีเนื้อในกระชายดำ (ระบบ a*L*b*) ด้วยวิธี Hierarchical cluster analysis แล้วทำเป็น dendrogram พบว่าสามารถแบ่งกลุ่มสายพันธุ์กระชายดำได้เป็น 2 กลุ่มย่อย ซึ่งสามารถแบ่งย่อยได้อีกเป็น 6 กลุ่มย่อย โดยพบความสัมพันธ์ที่ดีระหว่างสีผิวเนื้อในเหง้ากระชายดำที่วัดด้วยเครื่องวัดสีในระบบ a*L*b* กับความพึงพอใจของผู้ประกอบการในภาพรวมด้วย นอกจากนี้ พบว่า มีเพียงลักษณะสีและผิวเนื้อในกระชายดำเท่านั้นที่มีสหสัมพันธ์เชิงบวกกับคะแนนความพึงใจ ในภาพรวมของผู้ประกอบการ (r=0.85** และ r=0.70**) สามารถสรุปในชั้นขั้นต้นว่ากระชายดำสายพันธุ์คัดเลือกจากงานวิจัยนี้ ได้แก่ สายพันธุ์ร่มกล้า