การบันทึกลักษณะและวิเคราะห์ลักษณะข้าวป่าในประเทศไทย

บทคัดย่อ

การบันทึกลักษณะและวิเคราะห์ลักษณะข้าวป่าที่อนุรักษืไว้ในศูนย์ปฏิบัติการและเก็บเมล็ดเชื้อพันธุ์ข้าวแห่งชาติ เป็นการนำเชื้อพันธุ์ข้าวป่าออกปลูกบันทึกลักษณะ จำนวน 48 ลักษณะ ที่ศูนย์วิจัยข้าวปทุมธานี ระหว่างปี 2534-2536 เพื่อศึกษาความผันแปรของลักษณะต่าง ๆ พร้อมประเมินคุณค่าประโยชน์บางลักษณะจากข้าวป่าก่อนนำมาใช้ประโยชน์ผลการวิเคราะห์ลักษณะประจำพันธุ์ข้าวป่า 286 ตัวอย่าง พบว่าตัวอย่างข้าวป่าชนิดโครโมโซมชุด AA มีความแตกต่างจากข้าวป่าชนิดโคโมโซม CC อย่างเด่นชัด ใน 13 ลักษณะทางปริมาณ และ 6 ลักษณะทางคุณภาพ ลักษณะเหล่านี้อาจใช้เป็นลักษณะสำหรับแยกตัวอย่างข้าวป่าโครโมโซมชุด CC (O. officinalis) ออกจากตัวอย่างข้าวป่า โครโมโซมชุด AA ได้ แต่ไม่สามารถแยก O. rufipogon, O. nivara และ spontanea forms ออกจากกันได้ เพราะมีความผันแปรคล้ายกันการวิเคราะห์ความผันแปรของลักษณะในหลายแกนภายในกลุ่มโคโมโซมชุด AA โดยนำ 30 ลักษณะ จาก 232 ตัวอย่างมาวิเคราะห์ด้วยวิธี Principal Component (PCA) พบว่าใน Component ที่ 1 ลักษณะส่วนมากที่แสดงออกคือ ขนาดส่วนของพืช ส่วนใน Component ที่ 2 แสดงถึงความผันแปรในรูปร่างของพืช ใน Component ที่ 3 แสดงถึงความผันแปรรูปแบบต้นและจากการนำค่าคะแนนของ Component ที่ 1, 2 และ 3 มาทำแผนภาพการกระจายใน 2 มิติ (2-dimensional scatter diagram) ปรากฎว่าลักษณะต่าง ๆ ในกลุ่มของข้าวป่าโครโมโซมชุด AA มีความผันแปรต่อเนื่องไม่สามารถแยกออกเป็นแต่ละชนิดได้แม้ว่าจะพบค่า Contribution ใน Component ที่ 1 จะสูง ดังนั้นจึงอาจพูดได้ว่าความผันแปรที่พบในกลุ่ม AA เป็นความผันแปรอยู่ระหว่างชนิดของข้าวป่าข้ามปีและปีเดียว หรือ O. rufipogon และ O. nivara นั่นเองจากการประเมินลักษณะที่สำคัญจำนวน 3 ลักษณะ คือ ความไวต่อช่วงแสงอายุของข้าว และปริมาณโปรตีนในเมล็ดของข้าวป่าจำนวน 236 ตัวอย่าง พบว่าข้าวป่าในกลุ่ม AA ประมาณ 65% และ 70% มีอายุข้ามปีและไวต่อช่วงแสงตามลำดับ ส่วนข้าวป่าในกลุ่ม CC พบว่า 100% มีอายุข้ามปี และ 75% ไม่ไวต่อช่วงแสง สำหรับปริมาณโปรตีนในเมล็ดพบว่ามีความผันแปรมาก เมล็ดข้าวจากข้าวป่า O. rufipogon และ spontanea forms มีปริมาณโปรตีนค่อนข้างสูงกว่าชนิดอื่น จึงอาจเป็นแหล่งพันธุกรรมข้าวที่มีปริมาณโปรตีนสูงแหล่งใหม่สำหรับใช้ในโครงการปรับปรุงพันธุ์ข้าวได้