การรวบรวมและอนุรักษ์พันธุ์ข้าว

บทคัดย่อ

ปัจจุบันรัฐบาลพยายามส่งเสริมให้เกษตรกรใช้ข้าวพันธุ์รัฐบาลซึ่งเป็นข้าวพันธุ์ดีปลูก เพราะให้ผลผลิตสูงมีคุณภาพดี ข้าวพันธุ์ดีจึงได้รับความนิยมจากเกษตรกร การที่เกษตรกรหันมาปลูกข้าวพันธุ์ดีกันมากนี้ ทำให้ข้าวพันธุ์พื้นเมืองดั้งเดิมที่มีลักษณะดีบางอย่างสูญพันธุ์ไปอย่างรวดเร็ว ในอนาคตอันใกล้อาจจะไม่มีเหลืออีกต่อไป ทำให้การปรับปรุงพันธุ์ข้าวอยู่ในขีดจำกัด เพราะมีพันธุ์ข้าวน้อยพันธุ์ นับว่าเป็นการสูญเสียคุณค่าทางพันธุกรรมของข้าวอย่างมาก และไม่สามารถเรียกกลับคืนได้ โครงการรวบรวมพันธุ์ข้าวพื้นเมืองเพื่อนำมาอนุรักษ์ไว้มิให้เสื่อมพันธุ์หรือสูญพันธุ์จึงเริ่มขึ้นอีก หลังจากที่สถาบันวิจัยข้าวได้รับมอบตึกศูนย์ปฏิบัติการและเก็บเมล็ดเชื้อพันธุ์ข้าวแห่งขาติ (ศขช.) จากรัฐบาลญี่ปุ่น พ.ศ. 2524 โครงการมีกำหนด 5 ปี เริ่มตั้งแต่ปี พ.ศ. 2525 เป็นการรวบรวมพันธุ์ข้าวทั่วประเทศ เริ่มจากพื้นที่ที่อยู่ในโครงการแลกเปลี่ยนพันธุ์ข้าว เขตชลประทาน หรือบริเวณที่คาดว่าพันธุ์ข้าวพื้นเมืองกำลังลดน้อยลงอย่างรวดเร็วก่อน โดยเจ้าหน้าที่ของสถาบันวิจัยข้าว และขอความร่วมมือจากเจ้าหน้าที่กรมส่งเสริมการเกษตรและกรมประชาสงเคราะห์ ช่วยรวบรวมให้แล้วส่งเมล็ดพันธุ์ข้าวให้ ศขช. เพื่ออนุรักษ์ไว้
ตลอดระยะเวลา 5 ปี ศูนย์ปฏิบัติการและเก็บเมล็ดเชื้อพันธุ์ข้าวแห่งชาติได้รับเมล็ดพันธุ์ข้าวพื้นเมือง ข้าวป่า ข้าวพันธุ์ดีต่างประเทศ และข้าวสายพันธุ์ดีเด่นจากทั่วประเทศทั้งหมด รวม 10,292 พันธุ์ แยกตามภาคใต้ คือ ภาคเหนือ 3.034 พันธุ์ ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ 1,528 พันธุ์ ภาคกลาง 2.012 พันธุ์ ภาคใต้ 1,436 พันธุ์ และจากที่อื่น ๆ อีก 2,282 พันธุ์ ปรากฎว่ามีส่วนมากเป็นข้าวเจ้า และเมื่อแยกตามวิธีการปลูกแล้วส่วนมากจะเป็นข้าวนาสวน รองลงไปคือข้าวไร่
การอนุรักษ์เชื้อพันธุ์ข้าว ได้นำพันธุ์ข้าวที่รวบรวมไว้ทั้งหมด 10,292 พันธุ์ เก็บอนุรักษ์แบบระยะสั้น และนำเมล็ดพันธุ์ที่รวบรวมไว้จากปีก่อน ๆ อนุรักษ์แบบระยะปานกลาง และระยาว จำนวน 4,893 และ 5,149 พันธุ์ ตามลำดับ พันธุ์ละ 80 กรัมต่อกระป๋อง
เมล็ดเชื้อพันธุ์ข้าวที่จะหมดอายุ หรือมีจำนวนเหลือน้อย ได้นำออกปลูกฟื้นฟูเมล็ด เพื่อต่ออายุเมล็ดเชื้อพันธุ์ จำนวน 3,877 พันธุ์ นอกจากนี้ยังบริการเมล็ดเชื้อพันธุ์ข้าวต่อนักวิชาการและผู้สนใจจำนวน 154 ราย รวม 12,176 พันธุ์