การเพิ่มศักยภาพการผลิตห้อมเพื่อใช้ย้อมผ้าพื้นเมืองภาคเหนือตอนบนของประเทศไทย

บทคัดย่อ

ห้อม (Strobilanthes cusia (Nees) Kuntze) เป็นไม้พุ่มที่ขึ้นในป่าธรรมชาติทางภาคเหนือตอนบนของประเทศไทย ใช้เป็นวัตถุดิบในการย้อมผ้าหม้อห้อม จนเป็นเอกลักษณ์ของจ.แพร่ และเป็นที่นิยมอย่างกว้างขวาง ทำให้วัตถุดิบไม่เพียงพอสำหรับย้อมสีผลิตภัณฑ์ชุมชน งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อรวบรวม จำแนก เปรียบเทียบพันธุ์ วิจัยและพัฒนาเทคโนโลยีการผลิตห้อม ตั้งแต่ ปี 2555-2563 และขยายผลงานวิจัยสู่เกษตรกรผลการวิจัย พบว่า ห้อมจำแนกได้ 2 กลุ่มตามลักษณะพฤกษศาสตร์และลายพิมพ์ดีเอ็นเอ คือ ห้อมใบใหญ่ Strobilanthes cusia (Nees)Kuntze และห้อมใบเล็ก Strobilanthes sp. ห้อมทั้ง 2 กลุ่ม มีการเจริญเติบโตไม่แตกต่างกัน แต่กลุ่มใบใหญ่ให้เนื้อห้อมและสารอินดิโก้มากกว่ากลุ่มใบเล็ก ซึ่งเทคโนโลยีการผลิตห้อมที่เหมาะสม
ได้แก่ ระยะปลูกที่ 50x60 ซม. ให้ผลผลิตห้อมสด 1,266กก./ไร่การพรางแสง70% ให้ผลผลิตห้อมสด 3,315 กก./ไร่ อายุการเก็บเกี่ยว 9 เดือน ให้ผลผลิตห้อมสด4,592กก./ไร่ ช่วงเวลาเก็บใบห้อม 07.00-11.00 น. ให้ผลผลิตไม่แตกต่างกันทางสถิติ และให้เนื้อห้อม 421-463 กก./ไร่ การทดสอบเทคโนโลยีการผลิตห้อมในแปลงเกษตรกร 10 ราย ใน จ.แพร่ พบว่า กรรมวิธีทดสอบ เก็บเกี่ยวห้อมสดได้ 4 ครั้ง/ปี ได้ผลผลิตห้อมสด 3,844 กก./ไร่ ผลผลิตเนื้อห้อม 769 กก./ไร่ ต้นทุนการผลิต 7,063 บาท รายได้ 38,436 บาท/ไร่ และผลตอบแทนสุทธิ 31,373 บาท/ไร่ ส่วนกรรมวิธีเกษตรกรเก็บเกี่ยวห้อมสดได้ 2 ครั้ง/ปี ได้ผลผลิตห้อมสด1,773กก./ไร่ ผลผลิตเนื้อห้อม 355 กก./ไร่ และผลตอบแทน 12,819 บาท/ไร่ ดังนั้น จึงถือว่างานวิจัยนี้ได้พัฒนาห้อมจากพืชป่ามาเป็นพืชปลูก สร้างรายได้แก่เกษตรกรและชุมชน ตลอดจนช่วยสืบทอดภูมิปัญญาท้องถิ่นในการย้อมผ้าห้อมไม่ให้สูญหายและสืบทอดต่อลูกหลานต่อไป