การศึกษาภูมิปัญญาการแพทย์พื้นบ้านด้านการดูแลมารดาหลังคลอดของโต๊ะบีแด ในอําเภอจะนะ จังหวัดสงขลา

พีชยา ปฐมพรหมมา; โซฟียา บินบอสอ; ฮาซีลา  หะยีบือราเฮง; อรทัย เนียมสุวรรณ; ภัทรศศิร์ เหล่าจีนวงค์

ผู้แต่ง

พีชยา ปฐมพรหมมา คณะการแพทย์แผนไทย มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์
โซฟียา บินบอสอ โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลพะวง สงขลา
ฮาซีลา หะยีบือราเฮง โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลคู จังหวัดสงขลา
อรทัย เนียมสุวรรณ คณะการแพทย์แผนไทย มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์
ภัทรศศิร์ เหล่าจีนวงค์ คณะการแพทย์แผนไทย มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์

คำสำคัญ:

ผดุงครรภ์พื้นบ้านมุสลิม, โต๊ะบิแด, การดูแลมารดาหลังคลอด, ภูมิปัญญา

บทคัดย่อ

การดูแลมารดาหลังคลอดตามแนวทางการแพทย์พื้นบ้านมีบทบาทสำคัญต่อสุขภาพสตรีและทารกในชนบทของประเทศไทย โดยเฉพาะในภาคใต้ซึ่งมีความเด่นชัดในวัฒนธรรมมุสลิม การศึกษานี้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาภูมิหลังและกระบวนการดูแลมารดาหลังคลอดของโต๊ะบิแด ในอำเภอจะนะ จังหวัดสงขลา โดยคัดเลือกแบบเฉพาะเจาะจง จำนวน 5 ท่าน ใช้การสังเกตแบบไม่มีส่วนร่วม และสัมภาษณ์แบบเจาะลึก วิเคราะห์ข้อมูลโดยการจำแนกเป็นหมวดหมู่และการพรรณนา ผลการศึกษาพบว่า โต๊ะบีแดเป็นเพศหญิง มีอายุ 60 ปีขึ้นไป สืบทอดความรู้มาจากการนิมิตรเห็นครูหมอ กระบวนการดูแลหลักประกอบด้วย หัตถการ ยาสมุนไพร และการให้คำแนะนำในการปฏิบัติตน หัตถการที่เป็นเอกลักษณ์สำคัญ คือ (1) การกดสะกิดหรือดึงบริเวณกล้ามเนื้อหน้าอกเพื่อกระตุ้นน้ำนม (2) การฝังกุนเพื่อให้มดลูกเข้าอู่ และ (3) การทับก้อนเส้าหรือหินร้อนเพื่อขับน้ำคาวปลา สามารถรวบรวมยาสมุนไพรได้
13 ตำรับ ประกอบด้วยตัวยาสมุนไพร 33 ชนิด โดยกล้วยน้ำมีการใช้ซ้ำมากที่สุด (4 ตำรับ) และสมุนไพรหลายชนิดพบการใช้สำหรับมารดาหลังคลอดเป็นครั้งแรก การศึกษาครั้งนี้เป็นการรวบรวมและจัดระบบองค์ความรู้การดูแลมารดาหลังคลอดของโต๊ะบีแดที่ครอบคลุมทุกขั้นตอนในการดูแลสุขภาพ ซึ่งยังไม่เคยมีการศึกษามาก่อน ผลการศึกษาชี้ให้เห็นศักยภาพของหัตถการและตำรับยาสมุนไพรบางรายการในการนำไปพัฒนาเป็นแนวทางบริการการแพทย์แผนไทยสำหรับมารดาหลังคลอด และเป็นฐานข้อมูลสำหรับการวิจัยเชิงคลินิกและการพัฒนาระบบบริการสุขภาพต่อไป

เอกสารอ้างอิง

Jaiarree N, Poomirat S, Chaiyawatthanananthn P, Poonsuk P. A study of Thai traditional medicine knowledge for postpartum care of folk healers in four regions of Thailand. J Thai Trad Alt Med. 2024;22(1):105-26.

Manokarn C. Health promotion for postpartum mothers with Thai traditional medicine. Kuakarun J Nurs. 2021;28(2):143-53.

Applied Thai Traditional Medicine Clinic. Benefits of postpartum care [Internet]. 2020 [cited 2025 Aug 30]. Available from: https://www.gj.mahidol.ac.th/main/afterbirth/

National Health Security Office. Notification of the National Health Security Office on the payment of expenses for public health services: Thai traditional medicine and alternative medicine services, B.E. 2568 (2025) [Internet]. 2025 [cited 2025 Aug 30]. Available from: https://www.uckkpho.com/wp-content/uploads/2025/04/signed_68_ประกาศแผนไทย_.pdf.

Health Data Center. OPD - postpartum care services by Thai traditional medicine practitioners [Internet]. 2025 [cited 2025 Dec 17]. Available from: https://hdc.moph.go.th/center/public/standard-report-detail/0e82dff847a700596572b4e921ffe068.

Samun K, Deoisres W, Theinpichet S. Cultural care needs and Islamic beliefs and actual care received during antepartum, intrapartum, and postpartum period among Muslim women. J Fac Nurs Burapha Univ. 2012;20(2):33-44.

Saksoong A, Haunchaiyasit P. Tok Bidan’s way of life: the preservation of folk wisdom and community culture in areas of deep south provinces, Thailand. Inthaninthaksin J. 2018;13(1):31-53.

Watsen T, Geurgoolgitjagan N, Chunuan S. Promoting health of Muslim women during antepartum, intrapartum, and postpartum periods. Songklanagarind J Nurs. 2015;35(3):91-110.

Puteh S, Raksamat W, Siramaneerat I. Reasons for choosing midwife services of Toh Bee Dae, Yaha District, Yala Province. TJPHS. 2018;1(2):11-19.

Pornbunditpattama S. Folk wisdom of Muslim midwives (Toh-bidae) practicing in the five southern-border provinces of Thailand. J Thai Trad Alt Med. 2007;5(3):237-41.

Chuanchaiyasitt P. Existence of Tok Bidan in cultural society in areas of deep south provinces. Humanit Soc Sci Nakhon Sawan Rajabhat Univ Acad J. 2022;9(1):16-29.

OpenAI. ChatGPT (GPT-4) [AI-generated image] [Internet]. 2025 [cited 2025 Aug 30]. Available from: https://chat.openai.com/

Paritakul P, Ruangrongmorakot K, Laosooksathit W, Suksamarnwong M, Puapornpong P. The effect of ginger on breast milk volume in the early postpartum period: a randomized, double-blind controlled trial. Breastfeed Med. 2016;11(7):361-5.

Thao NP, Luyen BTT, Koo JE, Kim S, Koh YS, Thanh NV, et al. In vitro anti-inflammatory components isolated from the carnivorous plant Nepenthes mirabilis (Lour.) Rafarin. Pharm Biol. 2016;54(4):588-94.

Pohan A, Margolang J. The effect of banana blossom consumption on increasing breast milk production in postpartum mothers at Murniati Clinic Kisaran. Sci Midwifery. 2022;10(2):769-73.

Koko BK, Konan AB, Kouacou FKA, Djetouan JMK, Amonkan AK. Galactagogue effect of Euphorbia hirta (Euphorbiaceae) aqueous leaf extract on milk production in female Wistar rats. J Biosci Med. 2019;7(9):51-65.

Tran PH, Vu TTT, Phan TDT, Nguyen VM, Ngo TNM, Le CVC, et al. Chemical compositions and biological properties of the leaf essential oil of three Melaleuca species. World Acad Sci J. 2024;6(6):67.

Kwan SH, Abdul-Rahman PS. Clinical study on plant galactagogue worldwide in promoting women’s lactation: a scoping review. Plant Foods Hum Nutr. 2021;76(3):257-69.

Safitri W, Putri Y, Sulistyawati RA, Sari FS, Kanita MW, Wulandari Y, et al. A comparative study between the effect of pandan wangi leaves boiled water with medication therapy on the blood pressure changes of hypertension patients. Open Access Maced J Med Sci. 2021;9(G):317-20.

Lao F, Sigurdson GT, Giusti MM. Health benefits of purple corn (Zea mays L.) phenolic compounds. Compr Rev Food Sci Food Saf. 2017;16(2):234-46.

Kwanchian D, Panthong S, Ruangnoo S, Itharat A, Worawattananutai P. In vitro anticancer and anti-inflammatory activities of Rauwenhoffia siamensis Scheff root extracts. Asian Med J Altern Med. 2023;23(1):35-41.

de Araujo JMD, da Silva AP, de Barros Candido M, da Silva TWM, de Andrade Junior FP. Estudo etnofarmacologico de Anacardium occidentale: uma breve revisao. Res Soc Dev. 2020;9(8):e487985802.

Anosike CA, Okagu IU, Amaechi KC, Nweke VC. In vivo anti-inflammatory and analgesic potentials of methanol extract of Ceiba pentandra stem bark. Am J Res Commun. 2016;4(9):116-29.

Paqita DSF. Pengaruh ekstrak sereh (Cymbopogon citratus) terhadap jumlah fibroblas pada penyembuhan luka mukosa oral tikus putih [doctoral dissertation]. Medan: Universitas Sumatera Utara; 2021.

Wang J, He H, Zhou Z, Bai L, She X, He L, et al. Chemical constituents and bioactivities of Blumea balsamifera (Sembung): a systematic review. Food Sci Technol. 2023;43:e132322.

Borquaye LS, Doetse MS, Baah SO, Mensah JA. Anti-inflammatory and antioxidant activities of ethanolic extracts of Tamarindus indica L. (Fabaceae). Cogent Chem. 2020;6(1):1743403.

Buddhakala N, Yongkhamcha B. Phytochemical constituents, and antioxidant, antidiabetic and anti-inflammatory activities of the extracts from Pandanus amaryllifolius Roxb. J Herb Med. 2025;101062.

Kumar A, Agarwal K, Singh M, Saxena A, Yadav P, Maurya AK, et al. Essential oil from waste leaves of Curcuma longa L. alleviates skin inflammation. Inflammopharmacology. 2018;26(5):1245-55.

Valente J, Zuzarte M, Goncalves MJ, Lopes MC, Cavaleiro C, Salgueiro L, et al. Antifungal, antioxidant and anti-inflammatory activities of Oenanthe crocata L. essential oil. Food Chem Toxicol. 2013;62:349-54.

Rathinam T, Balasubramaniyam S, Srinivasan M, Alexander MAE. Exploring the potential of Musa paradisiaca leaf extract in drug research and development: applications in clinical pharmacy, drug design, and data analytics. Biomed Mater Devices. 2025:1-15.

Shalan NAAM, Mustapha NM, Mohamed S. Morinda citrifolia leaf enhanced performance by improving angiogenesis, mitochondrial biogenesis, antioxidant, anti-inflammatory and stress responses. Food Chem. 2016;212:443-52.

Erwanto R, Kurniasih DE, Amestiasih T, Luturmas AK. The effectiveness of citronella (Cymbopogon nardus) aromatherapy on blood pressure in the elderly in Karet, Pleret, Bantul. J Keperawatan Respati Yogyakarta. 2022;9(2).

Wahyuni DK, Nuha GA, Atere TG, Kharisma VD, Tari VS, Rahmawati CT, et al. Antimicrobial potentials of Pandanus amaryllifolius Roxb.: phytochemical profiling, antioxidant, and molecular docking studies. PLoS One. 2024;19(8):e0305348.

Wahyuni DK, Kharisma VD, Murtadlo AAA, Rahmawati CT, Syukriya AJ, Prasongsuk S, et al. The antioxidant and antimicrobial activity of ethanolic extract in roots, stems, and leaves of three commercial Cymbopogon species. BMC Complement Med Ther. 2024;24(1):272.

Fernando BP, DewageDona DH, Rajapakse CS. Unveiling the bioactive potential of kaffir lime (Citrus hystrix) leaves: antioxidant, antimicrobial, and photoprotective properties. Chem Chem Technol. [Year];19(3):538-48.

Aziz IM, Alfuraydi AA, Almarfadi OM, Aboul-Soud MA, Alshememry AK, Alsaleh AN, et al. Phytochemical analysis, antioxidant, anticancer, and antibacterial potential of Alpinia galanga (L.) rhizome. Heliyon. 2024;10(17).

Stanojevic JS, Stanojevic LP, Cvetkovic DJ, Danilovic BR. Chemical composition, antioxidant and antimicrobial activity of the turmeric essential oil (Curcuma longa L.). Adv Technol. 2015;4(2):19-25.

Mwangi WC, Waudo W, Shigwenya ME, Gichuki J. Phytochemical characterization, antimicrobial and antioxidant activities of Terminalia catappa methanol and aqueous extracts. BMC Complement Med Ther. 2024;24(1):137.

Miwonouko KF, Dermane A, Kombate B, Gbekley EH, Anani K, Metowogo K, et al. Antioxidant and antimicrobial activities of Cassia alata (L.) Roxb. leaves. Int J Biol Chem Sci. 2024;18(1):236-43.

Klinhom U, Thongsukmak O. Traditional postpartum care. J Thai Trad Alt Med. 2016;14(1):93-8.

Oatsawaphonthanaphat, Chokevivat V, Srikam W. Safety, effectiveness and satisfaction of postpartum mothers in yoofai treatment based on Thai traditional medicine. J Thai Trad Alt Med. 2018;16(1):99-110.

Khumpaitoon S, Panyawong S, Chanthanui K. Effectiveness of rehabilitation program using Thai traditional medicine on body weight, waist size, hip circumference, amniotic fluid and fundal height in postpartum mothers, Yangsisurach Hospital, Mahasarakham Province, Thailand. J Health Sci. 2021;30(2):S262-9.

Sakulphom S, Santipab P, Jayathavaj V, Chantraket R, Silawan T. Thai folk medicine for postpartum care in Nakhon Si Thammarat Province. Thai J Health Educ. 2020;43(2):107-18.

Imura M, Misao H, Ushijima H. The psychological effects of aromatherapy-massage in healthy postpartum mothers. J Midwifery Womens Health. 2006;51(2):e21-7.

Bonyata K. Extra (supernumerary or accessory) nipples or breast tissue [Internet]. 2018 [cited 2025 Aug 30]. Available from: https://kellymom.com/bf/got-milk/extra-breast-tissue/

Witt AM, Bolman M, Kredit S, Vanic A. Therapeutic breast massage in lactation for the management of engorgement, plugged ducts, and mastitis. J Hum Lact. 2016;32(1):123–131.

Munsittikul N, Tantaobharse S, Siripattanapipong P, Wutthigate P, Ngerncham S, Yangthara B. Integrated breast massage versus traditional breast massage for treatment of plugged milk duct in lactating women: a randomized controlled trial. Int Breastfeed J. 2022;17(1):43.

Ali A, Attia AA, Ibrahim RM, El-Sharkawy AT. Effect of Maya massage on relieving women’s uterine prolapse manifestations. Egypt J Health Care. 2015;6(1):151–168.

Magnud P, Fachaiyaphum P, Pechjaturapat J. The effectiveness of Thai traditional medicine, Tub Moa Gluea, in postpartum care. HSCPH. 2018;1(1):26–38.

Ruangrit A, Srikrajang C. Mae Kum Duen: integrated conventional and traditional for postpartum care. In: Proceedings of the Interdisciplinary–Life Course Development Conference; 2013;23–24; Lampang, Thailand.

Safitri R, Karim SS, Alfitri R. Effectiveness of banana blossom on breast milk production in breastfeeding mothers. In: Proceedings of the International Conference of Innovation, Science, Technology, Education, Children, and Health. 2025;5(1):617–622.

Behura S, Sahoo S, Srivastava VK. Major constituents in leaf essential oils of Curcuma longa L. and Curcuma aromatica Salisb. Curr Sci. 2002;83(11):1312–1313.

Bhuiyan MNI, Chowdhury JU, Begum J. Volatile constituents of essential oils isolated from leaf and rhizome of Zingiber cassumunar Roxb. Bangladesh J Pharmacol. 2008;3(2):69–73.