การประยุกต์ใช้ดัชนีความสมบูรณ์ทางชีวภาพของปลาเพื่อประเมินคุณภาพพื้นที่ชุ่มน้ำหนองหาร
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
การประยุกต์ใช้ดัชนีความสมบูรณ์ทางชีวภาพของปลาเพื่อประเมินสภาพความกดดันเนื่องจากกิจกรรมต่างๆ ของมนุษย์ต่อประชาคมปลา และคุณภาพพื้นที่ชุ่มน้ำหนองหาร จังหวัดสกลนคร ใช้ข้อมูลชนิดปลาจากรายงานผลปี 2511-2548 ที่ผ่านมาโดยจัดกลุ่มของปลาตามคุณลักษณะหลักที่เปลี่ยนแปลงเมื่อได้รับผลกระทบจากสิ่งแวดล้อม 4 ด้าน ได้แก่ ความหลากชนิดและองค์ประกอบทางอนุกรมวิธาน องค์ประกอบของถิ่นอาศัย พฤติกรรมการกินอาหาร และองค์ประกอบตามความชุกชุมและสุขภาวะ รวมเป็น 12 เมทริก เป็นค่าอ้างอิงเปรียบเทียบ ทั้งนี้ได้นำ 10 เมทริก จากเดิมที่ Karr (1981) ใช้ ได้แก่ จำนวนชนิดปลาพื้นถิ่น, ร้อยละของปลาชนิดเด่น, จำนวนชนิดปลาที่มีความอ่อนไหวต่อการเปลี่ยนแปลงของแหล่งน้ำ, ค่าร้อยละของปลากลุ่มที่มีความทนทานต่อการเปลี่ยนแปลงของสิ่งแวดล้อมในแหล่งน้ำได้สูง, ค่าร้อยละของจำนวนปลาที่มีพฤติกรรมการกินอาหารได้ทั้งพืชและสัตว์, ค่าร้อยละของจำนวนปลาที่มีพฤติกรรมการกินอาหารที่เป็นสัตว์หน้าดิน, ค่าร้อยละของจำนวนตัวของปลาที่กินสัตว์ลบด้วยจำนวนตัวของปลาที่กินสัตว์ที่มีความทนทานสูง, ค่าร้อยละของจำนวนตัวปลาที่มีพฤติกรรมการผสมพันธุ์วางไข่บนพื้นหิน ไม่รวมปลาที่มีความทนทานสูง. จำนวนชนิดปลาที่เจริญพันธุ์ช้า และค่าร้อยละของจำนวนปลาที่มีลักษณะผิดปกติ ส่วนอีก 2 เมทริก ได้จากการปรับปรุงให้เหมาะสมกับปลาในประเทศเขตร้อน ได้แก่ จำนวนปลาที่มีพฤติกรรมหาอาหารตามพื้นน้ำ และจำนวนปลาที่อาศัยกลางน้ำ เมื่อนำข้อมูลชนิดปลาของการศึกษาครั้งนี้ที่ทำการสำรวจระหว่างเดือนมีนาคม 2554 ถึงเดือนกุมภาพันธ์ 2555 พบประชากรปลาจำนวน 16,073 ตัว จาก 16 วงศ์ 52 ชนิดมาทำการประเมินค่าคะแนนโดยเปรียบเทียบกับค่าอ้างอิงในแต่ละเมทริก โดยใช้เกณฑ์ให้คะแนนระดับ 5, 3 และ 1 คะแนน ผลรวมของเมทริกจะเป็นค่าดัชนีคุณภาพและสุขภาวะของหนองหารโดยใช้ปลาเป็นตัวชี้วัด พบว่าผลรวมดัชนีความสมบูรณ์ทางชีวภาพที่ใช้ปลาเป็นตัวชี้วัดมีค่าเท่ากับ 38 คะแนน ซึ่งจัดอยู่ในเกณฑ์ระดับปานกลาง แสดงว่าผลกระทบจากกิจกรรมของมนุษย์ต่อจำนวนปลามีมากขึ้น จะเห็นได้จากสัดส่วนของปลาที่มีความทนทานต่อมลภาวะลดลง ในขณะที่ร้อยละของปลาที่มีความทนทานและปลาที่กินสัตว์เพิ่มจำนวนขึ้น
ผลการศึกษาครั้งนี้สามารถใช้เป็นแนวทางการประยุกต์ใช้ดัชนีความสมบูรณ์ทางชีวภาพของปลา ในการประเมินคุณภาพแหล่งน้ำจืดของประเทศที่อยู่ในเขตภูมิอากาศร้อน ทั้งนี้ควรมีการปรับปรุงเมทริกให้เหมาะสมกับพื้นที่ที่สามารถสะท้อนผลกระทบของการเปลี่ยนแปลงได้อย่างชัดเจน เพื่อใช้ในการประเมินสมบูรณ์ทางชีวภาพและคุณภาพแหล่งน้ำให้ถูกต้องแม่นยำยิ่งขึ้น
Article Details
เอกสารอ้างอิง
Barbour, M. T., J. Gerritsen, G.E. Griffith, R. Frydenborg, E. Mc Carron, J.S. White. and M.L. Bastian. 1996. A Framework for Biological Criteria for Florida Streams Using Benthic Macroinvertebrates. Journal of the North American Benthological Society. 15: 185-211.
Barbour, M. T., J. Gerritsen, B.D. Snyder. and J.B. Stribling. 1999. Rapid bioassessment protocols for use in streams and wadable rivers: Periphyton, benthic macroinvertebrates and fish. 2nd ed. EPA 841-B-99-002. US Environmental Protection Agency, Washington, DC.
Bozzetti, M. and U.H. Schulz. 2004. An index of biotic integrity based on fish assemblages for subtropical streams in southern Brazil. Hydrobiologia. 529: 133-144.
Das, M.K. and S. Samanta. 2006. Application of an index of biotic integrity (IBI) to fish assemblage of the tropical Hooghly estuary. Indian J. Fish. 53(1): 47-57.
Department of Fisheries. 1992. Fisheries survey in Nong Han during renovation. Document published. Department of Fisheries. Bangkok. (in Thai)
Department of Fisheries. 2007. Operating Manual when notified of water pollution in 2007. Department of Fisheries. Bangkok. (in Thai)
Duangsawasdi, S., Y. Leeranont, B. Sricharoendham. and D. Rattanachamnong. 1994. Fishery resource and fishery activities in Nong Han after rehabilitation. Technical Paper 158. Department of Fisheries. Bangkok. (in Thai)
Duangsawasdi, S., B. Sricharoendham, P. Kaewjaroon, M. Aimsab, W. Somchan. and N. Promkhruan. 2003. Ecology and Fish Community in Nong Han Swamp, SakonNakhon Province. Technical Paper 6/2003. Department of Fisheries. Bangkok. (in Thai)
Fish base. 2016. Scientific Name. http://www. Fishbase.org. Accessed Oct. 1, 2016.
Fausch, K. D., J.R. Karr. and P.R. Yant. 1984. Regional application of an index of biotic integrity basedon stream-fish communities. Transactions of the American Fisheries Society. 113:39-55.
Ganasan, V. and R.M. Hughes. 1998. Application of an index of biological integrity (IBI) to fish assemblages of the rivers Khan and Kshipra (Madhya Pradesh), India. Freshwater Biology. 40(2): 367-383.
Google maps. 2017. Google maps. https://www.google.co.th/maps/. Accessed Nov. 10, 2017.
Hiranyawat, S. 1976. A study of the biology, ecology and fisheries in Nong Han, Sakon Nakhon. In Annual Conference 1976. Department of Fisheries. Bangkok. (in Thai)
Jenkins, R.E. and N.M. Burkhead. 1993. The freshwater fishes of Virginia. Amerrican Fisheries Society, Bethesda, MD, USA.
Karr, J. R. 1981. Assessment of biotic integrity using fish communities. Fisheries. 6(6): 21-27.
Karr, J. R. 1991. Biological Integrity: A Long-Neglected Aspect of Water Resource Management. Ecological Applications. 1(1): 66-84.
Karr, J. R. and E.W. Chu. 1997. Biological Monitoring and Assessment: Using Multimetric Indexes Effectively. EPA 235-R97-001. University of Washington, Seattle.
Karr, J. R., K. D. Fausch, P.L. Angermeier, P.R. Yant. and I.J. Schlosser. 1986. Assessing biological integrity in running waters: a method and its rationale. Illinois Natural History Survey, Champaigne, Illinois, Special Publication.
Karr, J. R., R.C. Heidinger. and E.H. Helmer. 1985. Sensitivity of the index of biotic integrity to changes in chlorine and ammonia levels from wastewater treatment facilities. Journal of the Water Pollution Control Federation. 57: 912-915.
Koanantakul, K., M. Supsooksamran, B. Chantsavang. and T. Chookajorn. 1993. Study on the fish population of Nong Han reservoir Sakon Nakhon province (1991). Technical Paper 6/2003. Department of Fisheries. Bangkok. (in Thai)
Ngamsnae, P. 2011. Monitoring and bio-indicators for assessment of freshwater ecosystems. Department of Fisheries. Faculty of Agriculture. Ubon Ratchathani University. (in Thai)
Moffett, M.F. 2007. IBIs for Fish and Macroinvertebrates Developed for Great Lakes Coastal Wetlands. Presentation for the Great Lakes Commission, Great Lakes Coastal Wetlands Consortium, Science Committee Workshop, Duluth, MN, 22-23 January 2007.
Office of Environmental Policy and Planning. 1999. Thailand’s National and International Wetlands Register. Office of Environmental Policy and Planning, Ministry of Science Technology and Environment. (in Thai)
Rainboth, W.J. 1996. FAO Species Identification Field for Fishery Purposes, Fishes of Cambodian Mekong. Rome FAO.
Rayan, S. and P. Ngamsnae. 2018. Fish-Based Index of Biological Integrity (IBI) for Freshwater Ecosystems. Burapha Science Journal. 23(2): 928-943. (in Thai)
Rayan, W., A. Naunsang. S. Ngoichansri. and T. Chatchavantatri. 2016. Spatio-temporal variation in fish community of Nong Han Swamp, Sakon Nakhon province, between 2009 and 2015. Technical Paper No. 31/2016. Department of fisheries. (in Thai)
Reynoldson, T. B., R.H. Norris, V.H. Resh, K.E. Day. and D.M. Rosenberg. 1997. The reference condition: a comparison of multimetric and multivariate approaches to assess water-quality impairment using benthic macroinvertebrates. Journal of the North American Benthological Society. 16: 833-852.
Sricharoendham, B. and K. Koanantakul. 1993. Fish catch and fisheries survey during the rehabilitation program of Nong Han swamp, Sakon Nakhon province 1992. Technical Paper 143. Department of Fisheries. Bangkok. (in Thai)
Sricharoendham, B., J. Boothongchuay. and P. Poomikong. 2015. Spatio-Temporal variation in fish community of the Chao Phraya river between 2008 and 2014. Thai Fisheries Gazette. 68(3): 201-223. (in Thai)
Srikomut, S. 1971. Fishery biological surveys in Nong Han, Sakon NaKhon procince. In Annual Report 1971. (pp. 23-37). Sakon Nakhon Inland Fisheries Station, Sakon Nakhon. (in Thai)
Srimukda, P. 1968. Fishery biological surveys in Nong Han, Sakon Nakhon procince. In Annual Report 1968. (pp. 20-27). Sakon Nakhon Inland Fisheries Station, Sakon Nakhon. (in Thai)
Suteemeechaikul, S., S. Vibulsook. and B. Sricharoendham. 2000. Fishery activities and catch of Nong Han Swamp, Sakon Nakhon Province. Technical Paper 18/2000. Department of Fisheries. Bangkok. (in Thai)
Taki, Y. 1974. Fishes of the Mekong Basin. United States consultants: Inc.
Tanasomwang, V. 2013. Status of fishery resources in some large lentic and lotic water in year 2011. Thai Fisheries Gazette. 66(5): 419-440. (in Thai)
Teels, B.M., L.E. Mazanti. and C.A. Rewa. 2004. Using an IBI to assess effectiveness of mitigation measures to replace loss of a wetland-stream ecosystem. Wetlands. 24: 375-384.
Vidthayanon, C. 2008. Field Guide to Fishes of the Mekong Delta. Vientiane: Mekong River Commision.
Zhu, D. and J. Chang. 2008. Annual variations of biotic integrity in the upper Yangtze River using an adapted index of biotic integrity (IBI). Ecological Indicators. 8: 564-572.
