การจัดการเศษวัสดุเหลือใช้ทางการเกษตรทดแทนการเผาในพื้นที่การเกษตรในจังหวัดสกลนคร
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
จากปัญหาการเผาในพื้นที่การเกษตรที่ส่งผลกระทบต่อคุณภาพอากาศ สิ่งแวดล้อม และสุขภาพของประชาชน ประกอบกับวัสดุเหลือใช้ทางการเกษตรยังมีศักยภาพในการนำมาเพิ่มมูลค่า จึงมีความจำเป็นอย่างยิ่งที่จะศึกษาการปฏิบัติด้านการจัดการเศษวัสดุเหลือใช้ทางการเกษตรของเกษตรกรในระดับพื้นที่ โดยเฉพาะจังหวัดสกลนครซึ่งมีจำนวนจุดความร้อนสูง เพื่อทำความเข้าใจบริบทของเกษตรกรและเสนอแนะแนวทางส่งเสริมที่เหมาะสม นำไปสู่การลดการเผาอย่างยั่งยืน การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาการจัดการเศษวัสดุเหลือใช้ทางการเกษตรทดแทนการเผาในพื้นที่การเกษตรในจังหวัดสกลนคร โดยใช้ระเบียบวิธีวิจัยแบบผสมผสาน ประกอบด้วย 1) การวิจัยเชิงปริมาณ ประชากรที่ศึกษา คือ เกษตรกรที่เข้าร่วมโครงการหยุดเผาในพื้นที่การเกษตร ปี พ.ศ. 2567 ของกรมส่งเสริมการเกษตร จำนวน 300 ราย กำหนดขนาดกลุ่มตัวอย่างโดยใช้สูตรของ ทาโร ยามาเน ที่ค่าความคลาดเคลื่อน 0.05 ได้กลุ่มตัวอย่างจำนวน 172 ราย ใช้วิธีการสุ่มตัวอย่างแบบง่ายโดยการจับสลาก เก็บรวบรวมข้อมูลโดยใช้แบบสัมภาษณ์ และวิเคราะห์ข้อมูลโดยใช้สถิติเชิงพรรณนา 2) การวิจัยเชิงคุณภาพ ผู้ให้ข้อมูลหลัก คือ เจ้าหน้าที่ของภาครัฐที่ให้การสนับสนุน หรือส่งเสริมโครงการส่งเสริมการหยุดเผาในพื้นที่การเกษตร ผู้นำชุมชน และผู้แทนเกษตรกร จำนวน 10 ราย เก็บรวบรวมข้อมูลจากการสนทนากลุ่ม และวิเคราะห์ข้อมูลโดยใช้การวิเคราะห์เนื้อหา ผลการวิจัยพบว่า (1) เกษตรกร ร้อยละ 64.0 เป็นเพศชาย มีอายุเฉลี่ย 56.31 ปี ร้อยละ 70.9 ไม่เป็นสมาชิกกลุ่มองค์กรต่าง ๆ มีประสบการณ์ทำการเกษตรมากกว่า 20 ปี ร้อยละ 77.3 ปลูกข้าว ร้อยละ 91.9 ใช้วิธีไถกลบเพื่อจัดการเศษวัสดุเหลือใช้ทางการเกษตร (2) เกษตรกรมีความรู้เกี่ยวกับผลกระทบจากการเผาและวิธีการจัดการเศษวัสดุเหลือใช้ทางการเกษตรในระดับมากที่สุด โดยตระหนักถึงผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อมและสุขภาพ แต่ยังขาดความรู้เชิงเทคนิคในการจัดการเศษวัสดุ เช่น การทำปุ๋ยหมักหรือการผลิตไบโอชาร์ (3) เกษตรกรมีการจัดการเศษวัสดุเหลือใช้ทางการเกษตรโดยรวมอยู่ในระดับปานกลาง โดยกิจกรรมที่มีการปฏิบัติในระดับมาก ได้แก่ การไถกลบตอซังและฟางข้าว การใช้วัสดุคลุมดิน และการนำเศษวัสดุไปใช้เป็นอาหารสัตว์ ขณะที่กิจกรรมที่ต้องใช้แรงงานหรือเทคโนโลยีเพิ่มเติมมีการปฏิบัติในระดับปานกลาง เช่น การไถกลบร่วมกับการใช้น้ำหมักชีวภาพ และการอัดฟางก้อน ส่วนกิจกรรมที่มีการปฏิบัติในระดับน้อย ได้แก่ การแปรรูปเพื่อเพิ่มมูลค่า การจำหน่ายเพื่อผลิตพลังงานชีวมวล และการผลิตไบโอชาร์ ซึ่งสะท้อนข้อจำกัดด้านตลาด เทคโนโลยี และต้นทุน (4) เกษตรกรได้รับการส่งเสริมการจัดการวัสดุเหลือใช้ทางการเกษตรทดแทนการเผาในภาพรวมอยู่ในระดับมากที่สุด โดยเฉพาะโครงการรณรงค์และสาธิตการลดการเผาอย่างต่อเนื่อง (5) ในด้านปัญหา พบว่า เกษตรกรเห็นด้วยในระดับมาก ว่าการบังคับใช้กฎหมายห้ามเผายังไม่เข้มงวด รวมทั้งยังมีข้อจำกัดด้านแรงงาน ต้นทุนการจัดการ ตลาดรองรับ และการเข้าถึงเครื่องจักร (6) เกษตรกรเห็นด้วยกับแนวทางการส่งเสริมในระดับมากที่สุด โดยเฉพาะการพัฒนาตลาดรองรับผลิตภัณฑ์จากวัสดุเหลือใช้ การส่งเสริมแบบเจาะจงกลุ่มเป้าหมาย การพัฒนาเกษตรกรต้นแบบ การถ่ายทอดความรู้วิธีการที่ทำได้ง่ายและต้นทุนต่ำ การส่งเสริมการรวมกลุ่มเพื่อใช้เครื่องจักรร่วมกัน และการพัฒนาตลาดในระดับพื้นที่
Article Details
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
เอกสารอ้างอิง
Chabplan, P., N. Bhumpenpein and C. Rodmorn. 2023. Key success factors affecting technology transfer success for rubber plantation farmers in Thailand. The Journal of King Mongkut’s University of Technology North Bangkok 33(2): 637-647. Available: https://ojs.kmutnb.ac.th/index.php/kjournal/article/view/4887 (April 1, 2026). [in Thai]
Cronbach, L. J. 1951. Coefficient alpha and the internal structure of tests. Psychometrika 16(3): 297-334.
Department of Agricultural Extension. 2022. Guidelines for agricultural residue management to replace open burning. Bangkok, Thailand: Ministry of Agriculture and Cooperatives. Available: https://www.doae.go.th (January 30, 2025). [in Thai]
Department of Agricultural Extension. 2023a. Collaboration with its network partners aims to mitigate global warming through biotechnology that decomposes rice straw. Available: https://doaenews.doae.go.th/archives/24156 (January 30, 2025). [in Thai]
Department of Agricultural Extension. 2023b. Guidelines for promoting no-burn agriculture. Ministry of Agriculture and Cooperatives. Available: https://doaenews.doae.go.th/archives/15983 (January 30, 2025). [in Thai]
Department of Agricultural Extension. 2024. Measures for management, prevention, and resolution of fine particulate matter (PM2.5) in the agricultural sector. Available: https://www.doae.go.th (January 30, 2025). [in Thai]
Geoinformatics and Space Technology Development Agency. 2025. Daily hotspot data. Available: https://disaster.gistda.or.th (January 30, 2025). [in Thai]
Hodges, D. G., B. Chapagain, P. Watcharaanantapong, N. C. Poudyal, K. L. Kline and V. H. Dale. 2019. Opportunities and attitudes of private forest landowners in supplying woody biomass for renewable energy. Renewable and Sustainable Energy Reviews 113: 109-120. Available: https://doi.org/10.1016/j.rser.2019.06.012. (February 15, 2026)
International Rice Research Institute. 2022. Rice straw management for climate-smart agriculture in Southeast Asia. International Rice Research Institute. Available: https://ricetoday.irri.org (February 10, 2026)
Kongjan, K., P. Treewannakul and M. Rengkwunkway. 2021. Management of rice stubble and straw of farmers in project of extension for stop burning at agri-area in Phra Nakhon Si Ayutthaya province. Agricultural Science and Innovations Journal 52(1): 20-31. [in Thai]
Kuder, G. F. and M. W. Richardson. 1937. The theory of the estimation of test reliability. Psychometrika 2(3): 151-160.
Lehmann, J. and S. Joseph. 2015. Biochar for environmental management: Science, technology and implementation. 2nd Edition.
Routledge, London.
Likert, R. 1932. A technique for the measurement of attitudes. Archives of Psychology 140: 5-55.
Ministry of Agriculture and Cooperatives. 2024. Information about Sakon Nakhon province. Available: https://www.opsmoac.go.th/sakonnakhon (January 30, 2025). [in Thai]
Office of Agricultural Economics. 2022. Agricultural Statistics of Thailand 2022. Ministry of Agriculture and Cooperatives. Available: https://oae.go.th/uploads/files/2026/02/03/Final_Annual_2565_OAE.pdf (February 15, 2026) [in Thai]
Office of Agricultural Economics. 2023. Cost structure and economic feasibility of agricultural residue utilization in Thailand. Ministry of Agriculture and Cooperatives. Available: https://oae.go.th/uploads/files/2026/02/03/Annual_OAE_66.pdf (February 15, 2026) [in Thai]
Pannell, D. J., G. R. Marshall, N. Barr, A. Curtis, F. Vanclay and R. Wilkinson. 2006. Understanding and promoting adoption of conservation practices by rural landholders. Australian Journal of Experimental Agriculture 46(11): 1407-1424.
Pollution Control Department. 2023. Situation of PM2.5 and open burning in Thailand. Bangkok: Ministry of Natural Resources and Environment. Available: https://epo10.pcd.go.th/th/news/detail/175897 (January 15, 2025). [in Thai]
Prateepchanachai, S., Y. Jongjun and T. Monmongkol. 2024. Effect of burning stubble and rice straw on concentration of PM2.5 particulate matter in atmosphere: A Case study of Ban Nong Khon community, Mueang Mai subdistrict, Ratchasan district, Chachoengsao province. Available: https://li05.tci-thaijo.org/index.php/buuscij/article/view/330/220 (April 1, 2026). [in Thai]
Rogers, E. M. 2003. Diffusion of innovations. 5th Edition. Free Press, New York.
Samosorn, B. and K. Wongwatthanaphong. 2024. Guidelines for Managing Agricultural waste Project. Journal of Modern Learning Development 9(9): 628-641. [in Thai]
Thailand Development Research Institute Foundation. 2025. Damage, causes, and alternatives for sustainable biomass management. Available: https://tdri.or.th/2025/05/sustainable-biomass-management-rice-sugarcane-part1 (May 25, 2025). [in Thai]
World Bank. 2020. Aging and the Labor Market in Thailand. World Bank Group. Available: https://www.worldbank.org/en/country/thailand/publication/aging-and-the-labor-market-in-thailand (February 10, 2026).
World Health Organization. 2024. Ambient (outdoor) air pollution. Available: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/ambient-(outdoor)-air-quality-and-health (February 10, 2026).
Yamane, T. 1973. Statistics: An introductory analysis. 3rd Edition. Harper and Row Publication, New York.
