ปัจจัยสนับสนุนความหลากหลายและเงื่อนไขที่มีอิทธิพลต่อการลดภาระในการดำเนินกิจกรรมทางการเกษตรของเกษตรกรผู้สูงอายุบนพื้นที่สูงของประเทศไทย

บทคัดย่อ

ท่ามกลางบริบทสังคมสูงอายุที่ส่งผลให้แรงงานภาคเกษตรบนพื้นที่สูงมีแนวโน้มถดถอยและเผชิญภาวะขาดแคลนแรงงานทดแทน อันเนื่องมาจากข้อจำกัดทางสภาพแวดล้อมและสภาวะเศรษฐกิจนานัปการ เกษตรกรผู้สูงอายุจึงยังคงต้องแบกรับภาระในการประกอบอาชีพอย่างมิอาจหลีกเลี่ยงได้ เพื่อรับมือกับความท้าทายดังกล่าว งานวิจัยนี้จึงมุ่งศึกษา (1) ลักษณะการดำเนินกิจกรรมทางการเกษตร และ (2) วิเคราะห์ปัจจัยเกื้อหนุนความหลากหลายและเงื่อนไขที่มีอิทธิพลต่อการลดภาระในการดำเนินกิจกรรมทางการเกษตร จากตัวอย่างเกษตรกรผู้สูงอายุในพื้นที่ดำเนินงานของสถาบันวิจัยและพัฒนาพื้นที่สูง (องค์การมหาชน) จำนวน 402 ราย ซึ่งได้มาจากการสุ่มตัวอย่างอย่างเป็นระบบ เก็บรวบรวมข้อมูลด้วยแบบสอบถาม และวิเคราะห์โดยใช้สถิติเชิงพรรณนาและการวิเคราะห์การถดถอยพหุ ผลการศึกษาเผยให้เห็นว่า ตัวอย่างเกษตรกรผู้สูงอายุดำเนินกิจกรรมทางการเกษตรเฉลี่ย 4.15 กิจกรรม โดยมีบทบาทสำคัญในการให้คำปรึกษา (ร้อยละ 72.89) การเตรียมพื้นที่และเพาะปลูก (ร้อยละ 64.18) การดูแลผลผลิต (ร้อยละ 55.72) การเก็บเกี่ยว (ร้อยละ 53.23) และการจัดหาแรงงาน (ร้อยละ 51.00) ในการสร้างความหลากหลายของการดำเนินกิจกรรมทางการเกษตรมีปัจจัยที่สนับสนุนอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (p<0.05) ประกอบด้วย การขยายช่องทางการเข้าถึงข้อมูลข่าวสารด้านการเกษตร (β=0.314) การครอบครองเครื่องจักรกลทางการเกษตรที่เพิ่มขึ้น (β=0.170) การได้รับสิทธิ์ในการใช้ประโยชน์ที่ดิน (β=0.152) และการเพิ่มขึ้นของรายได้ครัวเรือนในภาคเกษตร (β=0.088) ในขณะที่การลดภาระการดำเนินกิจกรรมทางการเกษตรได้รับอิทธิพลจากเงื่อนไขสำคัญ ได้แก่ การเพิ่มขึ้นของแรงงานอายุ 15-44 ปี ที่สามารถทดแทนแรงงานสูงอายุ (β=-0.163) และการได้รับเงินสนับสนุนจากสวัสดิการ (β=-0.094) ดังนั้นจึงควรส่งเสริมการเข้าถึงเทคโนโลยีและสารสนเทศทางการเกษตรที่เหมาะสม ควบคู่ไปกับการสนับสนุนสิทธิการถือครองที่ดินที่มั่นคงและเสถียรภาพทางรายได้ เพื่อเสริมสร้างศักยภาพในการปรับตัวของเกษตรกรผู้สูงอายุ นอกจากนี้ ควรให้ความสำคัญกับบทบาทของระบบสวัสดิการและการทดแทนแรงงาน โดยเฉพาะอย่างยิ่งการส่งเสริมการจ้างงานในกลุ่มเยาวชน เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพและความยั่งยืนของการผลิตภาคเกษตรในบริบทสังคมสูงวัยบนพื้นที่สูง