ผลของระบบกักเก็บน้ำฝนต่อความชื้นดิน และผลผลิตยางพารา ในจังหวัดขอนแก่น

บทคัดย่อ

ยางพาราเป็นพืชเศรษฐกิจสำคัญของประเทศไทย โดยภาคตะวันออกเฉียงเหนือมีพื้นที่ปลูกยางพาราคิดเป็น 24% แต่มีปริมาณน้ำฝนรายปีเฉลี่ยเพียง 1,393 มม. ซึ่งต่ำกว่าความเหมาะสมสำหรับการปลูกยางพารา จึงจำเป็นต้องมีการจัดการใช้น้ำฝนให้เกิดประโยชน์สูงสุด การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อประเมินผลของระบบกักเก็บน้ำฝนแบบร่องต่อความชื้นดิน และผลผลิตยางพาราในพื้นที่จังหวัดขอนแก่น วางแผนการทดลองแบบแฟคทอเรียลในแผนการทดลองแบบสุ่มสมบูรณ์ (factorial in completely randomized design) ในพื้นที่การศึกษาทั้งหมด 11.23 ไร่ แบ่งพื้นที่เป็น 4 ตำรับการทดลอง ได้แก่ พื้นที่ไม่มีระบบกักเก็บน้ำฝนในพื้นที่ลุ่ม และเนิน (NRL และ NRU) พื้นที่ 4.45 ไร่ และพื้นที่มีระบบกักเก็บน้ำฝนแบบร่องในพื้นที่ลุ่ม และเนิน (CRL และ CRU) ระบบกักเก็บน้ำฝนประกอบด้วยร่อง ขนาดความกว้าง 1 ม. ยาว 10 ม. ลึก 0.8 ม. จำนวน 44 ร่อง ในพื้นที่ 6.78 ไร่ ทำการเก็บตัวอย่างดินรายเดือนเป็นเวลา 12 เดือน ต่อเนื่อง (กันยายน 2567-สิงหาคม 2568) ที่ความลึก 4 ระดับ ซึ่งเป็นตัวแทนของดิน 4 ชั้นความลึก (25 [0-50], 65 [50-80], 110 [80-120] และ 140 [120-150] ซม.) และรวบรวมข้อมูลผลผลิตน้ำยางตลอดปี 2564-2567 ผลการศึกษาพบว่า ความชื้นดินมีการเปลี่ยนแปลงตามปริมาณน้ำฝน เมื่อมีปริมาณน้ำฝนมาก ความชื้นจะเพิ่มขึ้นตามไปด้วย โดยชั้นดินตื้น (0-50 ซม.) มีการเปลี่ยนแปลงความชื้นดินตามปริมาณฝนเร็วที่สุด ความชันของพื้นที่ไม่ส่งผลต่อความชื้นดินอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ พื้นที่ที่ไม่มีระบบกักเก็บน้ำฝน (NR) มีค่าความชื้นดินต่ำกว่า 50% ของค่า AWC เฉลี่ย 4.81 เดือน ในขณะที่พื้นที่มีระบบกักเก็บน้ำฝน (CR) มีค่าความชื้นที่ต่ำกว่า 50% ของค่า AWC เพียง 2.08 เดือน แตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ ผลผลิตน้ำยางทั้งแปลงในพื้นที่ CR (278.61-572.71 กก./ไร่/ปี) สูงกว่าพื้นที่ NR (216.63-449.44 กก./ไร่/ปี) คิดเป็น 3.08-51.21% (เฉลี่ย 24.05%) แตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ การศึกษานี้แสดงให้เห็นว่าระบบกักเก็บน้ำฝนแบบร่องสามารถเพิ่มความชื้นดินที่เป็นประโยชน์ต่อพืชในช่วงฤดูแล้ง ลดความเครียดจากการขาดน้ำของยางพารา และเพิ่มผลผลิตน้ำยางได้อย่างมีประสิทธิภาพในพื้นที่จังหวัดขอนแก่นที่มีปริมาณน้ำฝนจำกัด