กระบวนการทำนาอินทรีย์และการจัดการความรู้ของชุมชน : การวิเคราะห์และแนวทางการพัฒนา กรณีศึกษาตำบลควนรู อำเภอรัตภูมิ จังหวัดสงขลา

บทคัดย่อ

การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษา 1) กระบวนการทำนาอินทรีย์ 2) แหล่งความรู้และการจัดการความรู้ในกระบวนการทำนาอินทรีย์ของเกษตรกร และ 3) วิเคราะห์ช่องว่างของการจัดการความรู้ของชุมชน ตำบลควนรู อำเภอรัตภูมิ จังหวัดสงขลา คัดเลือกผู้ให้ข้อมูลแบบเฉพาะเจาะจง จากเกษตรกรสมาชิกวิสาหกิจชุมชนกลุ่มโรงสีข้าวชุมชนบ้านหนองโอน หมู่ที่ 6 ตำบลควนรู อำเภอรัตภูมิ จังหวัดสงขลา เกี่ยวกับกระบวนการทำนาอินทรีย์ของชุมชน จำนวน 22 ราย และแหล่งความรู้และการจัดการความรู้ในการทำนาอินทรีย์ของชุมชน จำนวน 10 ราย โดยใช้วิธีการจัดเวทีประชุมกลุ่มย่อย การสัมภาษณ์เชิงลึก การสังเกตและการบันทึกภาคสนาม วิเคราะห์ข้อมูลด้วยการวิเคราะห์เชิงประเด็น เปรียบเทียบกับแนวคิดการจัดการความรู้ ผลการวิจัยพบว่า กระบวนการทำนาอินทรีย์ของเกษตรกร ประกอบด้วย 6 ขั้นตอน คือ 1) เตรียมดิน จะไถแปลงนา 3 ครั้ง คือ ไถดะ ไถแปร ไถคราด 2) เตรียมเมล็ดพันธุ์ข้าว จะเตรียมเมล็ดพันธุ์ให้งอกก่อนจะนำไปหว่านในนา แหล่งที่มาของเมล็ดพันธุ์ ได้จากการเก็บเมล็ดพันธุ์เองและซื้อจากหน่วยงาน 3) ดำนา ใช้ต้นกล้าอายุ 30-45 วันไปปักดำในแปลงนาที่มีระดับน้ำสูงประมาณ 5 เซนติเมตร ระยะปลูก 30x30 ซม. มีต้นกล้าประมาณ 3-4 ต้นต่อกอ 4) ดูแลรักษาข้าวในแปลงนา ระดับน้ำในแปลงนาสูงจากพื้นดินประมาณ 5 เซนติเมตร ตลอดระยะปลูก ใส่ปุ๋ยหลังปักดำ 15 วัน 5) การเก็บเกี่ยวผลผลิตข้าว ก่อนทำการเก็บเกี่ยวประมาณ 7-10 วัน ระบายน้ำออกจากแปลงนา เพื่อให้สะดวกในการเก็บเกี่ยว นิยมใช้รถเกี่ยวและนวดข้าว 6) ดูแลรักษาผลผลิตข้าวหลังการเก็บเกี่ยว ตากเมล็ดข้าวบนลานหรืออบด้วยตู้อบ ความหนาของข้าวที่ตากไม่ควรเกิน 5-7 เซนติเมตร ควรมีวัสดุรองพื้นบริเวณที่จะตาก ตากประมาณ 1-2 ครั้ง เมื่อเมล็ดข้าวแห้งดี เก็บใส่ภาชนะที่ปิดมิดชิดเพื่อใช้บริโภคหรือจำหน่ายต่อไป แหล่งความรู้และการจัดการความรู้ในการทำนาอินทรีย์ ได้แก่ 1) กำหนดความรู้ จากการพูดคุยกับผู้มีประสบการณ์และจากประสบการณ์ตรงของตนเอง 2) ค้นหาความรู้ จากการพูดคุย สอบถามบุคคลที่มีประสบการณ์ 3) สร้างและแสวงหาความรู้ จากบุคคล เอกสารต่าง ๆ ทั้งที่เป็นภูมิปัญญาและเทคโนโลยีสมัยใหม่ 4) จัดเก็บความรู้ ใช้การจดจำ ไม่มีการบันทึก 5) จัดระบบความรู้ ไม่มีการเรียบเรียงหรือจัดระบบความรู้ 6) ถ่ายโอนและเผยแพร่ ภายในชุมชนด้วยการพูดคุย สาธิต ภายนอกชุมชนด้วยการ บรรยายบอกเล่า สาธิต ให้ลงมือทำ เมื่อเปรียบเทียบกับแนวคิดการจัดการความรู้พบว่า ในขั้นตอนของการจัดเก็บและจัดระบบความรู้ ชุมชนยังขาดความสมบูรณ์ในการเก็บรวบรวมและบันทึกเป็นหลักฐาน จึงเสนอแนะให้ชุมชนเร่งดำเนินการจัดเก็บความรู้อย่างเป็นระบบ มีการบูรณาการความรู้ดั้งเดิมกับเทคโนโลยีสมัยใหม่ เพื่อให้ความรู้ของชุมชนสามารถถ่ายทอดสู่คนรุ่นต่อไปได้อย่างมีประสิทธิภาพและมีความยั่งยืน