ความแปรปรวนของสภาพภูมิอากาศ ผลกระทบต่อการผลิตข้าว และการปรับตัวของเกษตรกรในพื้นที่นอกเขตและในเขตชลประทาน อำเภอเชียงยืน จังหวัดมหาสารคาม

บทคัดย่อ

การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์ความแปรปรวนของสภาพภูมิอากาศ ผลกระทบต่อการผลิตข้าว และการปรับตัวของเกษตรกรผู้ปลูกข้าวในพื้นที่นอกเขตชลประทานและในเขตชลประทาน อำเภอเชียงยืน จังหวัดมหาสารคาม โดยใช้ข้อมูลภูมิอากาศย้อนหลัง 31 ปี ร่วมกับการสัมภาษณ์เชิงลึกเกษตรกร 26 ครัวเรือน ผลการศึกษาพบว่า ในช่วง พ.ศ. 2557–2567 พื้นที่ศึกษามีจำนวนวันฝนตกลดลง การกระจายตัวของฝนไม่สม่ำเสมอมากขึ้น และอุณหภูมิเฉลี่ยมีแนวโน้มสูงขึ้น ส่งผลให้การผลิตข้าวมีความเสี่ยงเพิ่มขึ้น โดยพื้นที่นอกเขตชลประทานได้รับผลกระทบจากฝนทิ้งช่วง การขาดแคลนน้ำ การปลูกล่าช้า ต้นทุนการผลิตเพิ่มขึ้น และผลผลิตลดลง ขณะที่พื้นที่ในเขตชลประทานได้รับผลกระทบจากน้ำท่วมขัง การระบายน้ำไม่ทัน และต้นทุนการจัดการน้ำที่สูงขึ้น เกษตรกรปรับตัวโดยปรับปฏิทินเพาะปลูก เปลี่ยนวิธีปลูกจากนาดำเป็นนาหว่าน ใช้เครื่องจักรกลมากขึ้น พัฒนาแหล่งน้ำเสริม และเลือกใช้พันธุ์ข้าวอายุสั้นหรือพันธุ์ที่เหมาะสมกับสภาพพื้นที่ ทั้งนี้ รูปแบบผลกระทบและการปรับตัวแตกต่างกันตามเงื่อนไขด้านแหล่งน้ำ ลักษณะพื้นที่ และทรัพยากรของครัวเรือน ผลการศึกษาชี้ให้เห็นว่า การส่งเสริมการผลิตข้าวภายใต้ความแปรปรวนของสภาพภูมิอากาศควรคำนึงถึงความเสี่ยงเฉพาะพื้นที่ และสนับสนุนการจัดการน้ำ การใช้ข้อมูลภูมิอากาศ และการเพิ่มศักยภาพการปรับตัวของเกษตรกรอย่างเหมาะสม