การพัฒนาฐานข้อมูลภูมิสารสนเทศเพื่อปกปักรักษาความหลากหลายทางชีวภาพ และระบบนิเวศสิ่งแวดล้อม ลุ่มน้ำเชิงเขาห้วยโจ้

อรทัย  มิ่งธิพล; ยศสรัล  ศรีสุข

ผู้แต่ง

อรทัย มิ่งธิพล คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์และการออกแบบสิ่งแวดล้อม มหาวิทยาลัยแม่โจ้ เชียงใหม่
ยศสรัล ศรีสุข คณะผลิตกรรมการเกษตร มหาวิทยาลัยแม่โจ้ เชียงใหม่ https://orcid.org/0009-0000-5724-1065

คำสำคัญ:

การจัดการลุ่มน้ำ , การวิจัยแบบมีส่วนร่วม , ฐานข้อมูลภูมิสารสนเทศ , การอนุรักษ์ , ความหลากหลายทางชีวภาพ

บทคัดย่อ

งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อพัฒนาฐานข้อมูลภูมิสารสนเทศเพื่อสนับสนุนการอนุรักษ์ความหลากหลายทางชีวภาพ และระบบนิเวศในพื้นที่โครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดำริ สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ในพื้นที่ตำบลป่าไผ่ อำเภอสันทราย จังหวัดเชียงใหม่ โดยใช้ระเบียบวิธีวิจัยแบบมีส่วนร่วม (Participatory Action Research: PAR) ร่วมกับกลุ่มผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย ผ่านการปรับประยุกต์องค์ความรู้ทางวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีให้สอดคล้องกับภูมิปัญญาท้องถิ่น การวิจัยมุ่งเน้นการจัดระบบฐานข้อมูลเชิงพื้นที่ (spatial information system) เพื่อประเมินสถานภาพ ศักยภาพ และข้อจำกัดของปัจจัยทางชีวภาพ ตลอดจนระบุปัจจัยบ่งชี้ที่สัมพันธ์กับความมั่นคงของความหลากหลายทางชีวภาพและภูมินิเวศ จากการวิเคราะห์ข้อมูลเชิงพื้นที่ พบว่าพื้นที่ป่าต้นน้ำในลุ่มน้ำเชิงเขาห้วยโจ้มีศักยภาพในการผลิตน้ำท่าประมาณ 2.35 ล้านลูกบาศก์เมตรต่อปี และสามารถสร้างรายได้ให้กับชุมชนโดยรอบเฉลี่ยปีละประมาณ 2,000,000 บาท อีกทั้งยังมีคุณค่าเชิงนิเวศสำหรับกิจกรรมนันทนาการเชิงอนุรักษ์และการศึกษาวิจัย

ในทางกลับกัน ปัจจัยเสี่ยงหลักที่กระทบต่อความมั่นคงของความหลากหลายทางชีวภาพ คือ การใช้ประโยชน์พื้นที่อย่างเข้มข้น โดยเฉพาะการเก็บหาของป่าที่สัมพันธ์กับความเชื่อในท้องถิ่นเกี่ยวกับการเผาป่าเพื่อเร่งการงอกใหม่ของพืช นอกจากนี้ กิจกรรมนันทนาการ ที่ขาดการควบคุมยังส่งผลกระทบเชิงลบต่อคุณค่าของพื้นที่ในฐานะแหล่งต้นน้ำ ตลอดจนคุณค่าทางนิเวศ เศรษฐกิจ สังคม และการศึกษาวิจัย ส่งผลให้ระบบนิเวศในพื้นที่ เข้าสู่ “ภาวะถดถอย” (regression stage) แนวทางในการอนุรักษ์ ฟื้นฟู และจัดการพื้นที่ป่าควรยึดหลักการจัดการลุ่มน้ำแบบบูรณาการ (integrated watershed management) โดยกำหนดการใช้ทรัพยากรธรรมชาติอย่างยั่งยืนตามหลักการอนุรักษ์เชิงปฏิบัติ เช่น การกำหนดขอบเขตการใช้ประโยชน์ที่ดินเป็นเขตสงวน เขตอนุรักษ์ และเขตพัฒนา รวมทั้งเสนอให้มีการกำหนดกฎ ระเบียบ และมาตรการทางกฎหมายที่เหมาะสม ทั้งนี้ได้มีการพัฒนาฐานข้อมูล 3 รูปแบบ ได้แก่ ฐานข้อมูลเชิงพื้นที่ (GIS-based database) ฐานข้อมูลเชิงสารสนเทศ (information database) และฐานข้อมูลบนแพลตฟอร์ม Google Earth ซึ่งเชื่อมโยงกับข้อมูลภาพถ่ายดาวเทียมที่ทันสมัย เพื่อให้สามารถสื่อสารและนำเสนอผลการวิจัยได้อย่างมีประสิทธิภาพต่อชุมชน นักวิจัย และหน่วยงานบริหารที่เกี่ยวข้อง

เอกสารอ้างอิง

Maejo University Farm Office. n.d. Ban Pong Development Project under the Royal Initiative, Maejo University. Retrieved from https://royal.mju.ac.th/goverment/25660621094007_royalmju/Doc_25670118112459_100104.pdf [in Thai]

Mingthipol, O., U. Thammapanya and S. Hongwittayakorn. 2018. Development of a Geographic Information Database to Support the Conservation of Biodiversity and the Ecosystem of the Huai Cho Foothills Basin. Bangkok: Faculty of Architecture and Environmental Design, Maejo University. 153 p. [in Thai]

Office of Bioeconomy Development. 2018. Local Biodiversity Management Manual. Bangkok: Suea Tawan Publishing House. 135 p. [in Thai]

Office of the Special Committee for Coordination of Royal Initiative Projects. 1993. Theory of Forest Restoration Development under Royal Initiatives. Retrieved from https://www.rdpb.go.th/th/home [in Thai]

Schwarz, N., M. Moretti, M. Bugalho, Z. Davies, D. Haase, J. Hack, A. Hof, Y. Melero, T. Pett and S. Knapp. 2017. Understanding biodiversity-ecosystem service relationships in urban areas: a comprehensive literature review. Ecosystem Services 27: 161–171.

Upper Northern Irrigation Hydrological Center. 2024. Rainfall conditions. Retrieved from https://hydro-1.net/ [in Thai]

Weiskopf, S., B. Myers, M. Arce-Plata, J. Blanchard, S. Ferrier, E. Fulton, M. Harfoot, F. Isbell, J. Johnson, A. Mori, E. Weng, Z. HarmáCˇková, M. Londoño-Murcia, B. Miller, L. Pereira and I. Rosa. 2022. A conceptual framework to integrate biodiversity, ecosystem function, and ecosystem service models. Bioscience 72: 1062–1073.