การบูรณาการเทคโนโลยีภูมิสารสนเทศและการมีส่วนร่วมของชุมชนในการบริหารจัดการ พื้นที่เสี่ยงน้ำท่วม: กรณีศึกษา ชุมชนบ้านไผ่ขวาง ตำบลเขาพระงาม  อำเภอเมือง จังหวัดลพบุรี

ขวัญชัย    ชัยอุดม

ผู้แต่ง

ขวัญชัย ชัยอุดม สาขาวิชาการจัดการสิ่งแวดล้อม คณะวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี มหาวิทยาลัยราชภัฏเทพสตรี ลพบุรี https://orcid.org/0009-0002-4500-2504

คำสำคัญ:

การมีส่วนร่วมของชุมชน , ยุทธศาสตร์การบริหารจัดการน้ำท่วม 2R 2P, พื้นที่เสี่ยงน้ำท่วม , เทคโนโลยีภูมิสารสนเทศการวิเคราะห์แบบถ่วงน้ำหนัก

บทคัดย่อ

ปัญหาน้ำท่วมเป็นปัญหาที่เกิดขึ้นซ้ำซากในหลายพื้นที่ของจังหวัดลพบุรี โดยเฉพาะชุมชนบ้านไผ่ขวาง ตำบลเขาพระงาม ซึ่งมีลักษณะภูมิประเทศเป็นพื้นที่ราบลุ่มต่ำ การขยายตัวของชุมชนอย่างต่อเนื่อง และความแปรปรวนของปริมาณน้ำฝนที่เพิ่มขึ้น ส่งผลให้เกิดน้ำท่วมบ่อยครั้งและมีความรุนแรงมากขึ้น สร้างผลกระทบต่อการดำรงชีวิต ทรัพย์สิน และคุณภาพชีวิตของประชาชนอย่างมาก ดังนั้น การบริหารจัดการน้ำท่วมที่มีประสิทธิภาพจึงจำเป็นต้องอาศัยทั้งข้อมูลเชิงพื้นที่และการมีส่วนร่วมของประชาชนในชุมชน การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อบูรณาการเทคโนโลยีภูมิสารสนเทศร่วมกับการมีส่วนร่วมของชุมชนในการบริหารจัดการพื้นที่เสี่ยงน้ำท่วม วิธีการศึกษาแบ่งเป็น 2 ส่วน ได้แก่ 1) การวิเคราะห์พื้นที่เสี่ยงภัยน้ำท่วมด้วยระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์โดยใช้การวิเคราะห์แบบถ่วงน้ำหนักจากปัจจัยด้านกายภาพและการใช้ประโยชน์ที่ดิน และ 2) การศึกษาการมีส่วนร่วมของประชาชนโดยใช้แบบสอบถามจำนวน 167 ชุด วิเคราะห์ด้วยสถิติเชิงพรรณนาและสถิติสหสัมพันธ์ รวมทั้งการประชุมสนทนากลุ่มเพื่อกำหนดยุทธศาสตร์การจัดการน้ำท่วมในระดับชุมชน
ผลการศึกษาพบว่า พื้นที่ส่วนใหญ่ของตำบลเขาพระงาม โดยเฉพาะชุมชนไผ่ขวาง อยู่ในเขตพื้นที่เสี่ยงน้ำท่วมระดับสูงและสูงมาก ประชาชนมีความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับปัญหาน้ำท่วมอยู่ในระดับสูง ขณะที่ระดับการมีส่วนร่วมในการจัดการปัญหาน้ำท่วมโดยรวมอยู่ในระดับปานกลาง โดยประชาชนมีส่วนร่วมในการกำหนดปัญหา วางแผน และการประเมินผลมากกว่าการลงมือปฏิบัติ ปัจจัยที่มีความสัมพันธ์กับการมีส่วนร่วมอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ ได้แก่ ระดับการศึกษา อาชีพ รายได้ และความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับปัญหาน้ำท่วม การนำผลการวิเคราะห์เชิงพื้นที่จากระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์มาบูรณาการร่วมกับกระบวนการมีส่วนร่วมของชุมชนผ่านการประชุมสนทนากลุ่ม ช่วยให้เกิดการกำหนดยุทธศาสตร์การบริหารจัดการน้ำท่วมตามหลักการป้องกัน การเตรียมความพร้อม การรับมือ และการฟื้นฟูที่สอดคล้องกับบริบทพื้นที่จริง ผลการศึกษานี้ชี้ให้เห็นว่าการบูรณาการเทคโนโลยีภูมิสารสนเทศและการมีส่วนร่วมของชุมชนสามารถสนับสนุนการบริหารจัดการพื้นที่เสี่ยงน้ำท่วม ในระดับท้องถิ่นได้อย่างมีประสิทธิภาพ และสามารถใช้เป็นแนวทางในการพัฒนานโยบายและการจัดการน้ำท่วมในพื้นที่อื่นที่มีลักษณะใกล้เคียงกันได้

เอกสารอ้างอิง

Alharbi, T. 2024. A weighted overlay analysis for assessing urban flood risks in arid lands: a case study of Riyadh, Saudi Arabia. Water 16(3): 397. https://doi.org/10.3390/w16030397

Büchele, B., H. Kreibich and F. Nestmann. 2006. Flood-risk mapping: contributions towards an enhanced assessment of extreme events and associated risks. Natural Hazards and Earth System Sciences 6(3): 485–503. https://doi.org/10.5194/nhess-6-485-2006

Chuan, C.L. 2006. Sample size estimation using Krejcie and Morgan and Cohen statistical power analysis: a comparison. Jurnal Penyelidikan IPBL 7: 78–86.

Cronstedt, M. 2002. Prevention, preparedness, response, recovery – an outdated concept? Australian Journal of Emergency Management 17(2): 10–13.

Cutter, S.L., C.G. Burton and C.T. Emrich. 2010. Disaster resilience indicators for benchmarking baseline conditions. Journal of Homeland Security and Emergency Management 7(1): 1–24. https://doi.org/10.2202/1547-7355.1732

Department of Land Development. 2020. Soil drainage capacity data. Retrieved from https://gdcatalog.go.th/en/dataset/gdpublish-oss01

Department of Meteorology. 2021. Annual mean rainfall in Thailand (mm). Retrieved from https://www.tmd.go.th/ClimateChart/annual-mean-rainfall-in-thailand-mm

Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC). 2022. Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge, UK and New York, USA: Cambridge University Press. 3056 p. https://doi.org/10.1017/9781009325844.

Kazakis, N., I. Kougias and T. Patsialis. 2015. Assessment of flood hazard areas at a regional scale using an index-based approach and analytical hierarchy process: application in Rhodope-Evros region, Greece. Science of the Total Environment 538: 555–563. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2015.08.055

Lee, S. and F. Rezaie. 2022. Data used for GIS-based flood susceptibility mapping. GEO DATA 4(1): 1–15. https://doi.org/10.22761/DJ2022.4.1.001

Maskrey, A. 2011. Revisiting community-based disaster risk management. Environmental Hazards 10(1): 42–52. https://doi.org/10.3763/ehaz.2011.0005

Mitrearth. n.d. 52 Lop Buri: geography map. Retrieved from https://www.mitrearth.org/m52-lop-buri/

Rahmati, O., H.R. Pourghasemi and A.M. Melesse. 2016. Application of GIS-based data driven random forest and maximum entropy models for groundwater potential mapping: a case study at Mehran Region, Iran. Catena 137: 306–372. http://dx.doi.org/10.1016/j.catena.2015.10.010

Royal Irrigation Department. 2012. Guidelines for preparing geospatial data for the irrigation area information system: irrigation area data verification project. Retrieved from http://irrigation.rid.go.th/rid1/waterrid2/data/mand.pdf

Shaw, R., J.M. Pulhin and J.J. Pereira. 2014. Climate change adaptation and disaster risk reduction: issues and challenges. community. Environment and Disaster Risk Management 13: 1–19.

United Nations Office for Disaster Risk Reduction (UNDRR). 2019. Global Assessment Report on Disaster Risk Reduction 2019. Geneva: United Nations Office for Disaster Risk Reduction. 472 p.

Yamane, T. 1973. Statistics: An Introductory Analysis. 3rd ed. New York: Harper and Row. 1130 p.