แนวทางการสื่อสารเพื่อการเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมเกษตรกรบนพื้นที่สูงเพื่อแก้ไขปัญหาฝุ่น PM 2.5 ในพื้นที่จังหวัดเชียงราย
Main Article Content
บทคัดย่อ
งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาสภาพปัญหาและพฤติกรรมการเผาเศษวัสดุทางการเกษตรของเกษตรกรบนพื้นที่สูงในจังหวัดเชียงราย และออกแบบแนวทางการสื่อสารเพื่อปรับเปลี่ยนพฤติกรรมดังกล่าว โดยใช้ระเบียบวิธีวิจัยและพัฒนา (R&D) ภายใต้แนวทางเชิงคุณภาพเป็นหลัก ดำเนินการในพื้นที่จังหวัดเชียงราย มีผู้ให้ข้อมูลหลักคัดเลือกแบบเจาะจง จำนวน 25 คน ประกอบด้วยเกษตรกร ผู้นำชุมชน เจ้าหน้าที่ภาครัฐ และเกษตรกรต้นแบบ รวมทั้งการสนทนากลุ่มย่อยจำนวน 30 คน โดยใช้เครื่องมือในการเก็บข้อมูล ได้แก่ การสัมภาษณ์เชิงลึก การสนทนากลุ่มย่อย และการสังเกตการณ์แบบมีส่วนร่วม วิเคราะห์ข้อมูลด้วยการวิเคราะห์เนื้อหาเชิงหัวข้อ และตรวจสอบความน่าเชื่อถือด้วยวิธีสามเส้า ผลการวิจัยแบ่งออกเป็น 2 ระยะ ได้แก่ ระยะการวิจัย (Research) พบว่า พฤติกรรมการเผาเศษวัสดุทางการเกษตรของเกษตรกรบนพื้นที่สูงมิได้เกิดจากการขาดความรู้หรือความตระหนัก หากแต่เป็นผลมาจากข้อจำกัดเชิงโครงสร้างที่ซับซ้อน ทั้งลักษณะภูมิประเทศที่มีความลาดชันสูง ราคารับซื้อเศษวัสดุที่ต่ำไม่คุ้มค่า ตลอดจนวิถีไร่หมุนเวียนที่ฝังรากลึกในอัตลักษณ์ทางวัฒนธรรม จากข้อค้นพบดังกล่าวจึงได้พัฒนาใน ระยะการพัฒนา (Development) ภายใต้กรอบการสื่อสารเชิงบูรณาการ "ปลูก เปลี่ยน ปรับ" ประกอบด้วยแนวทาง 4 ระดับ ได้แก่ การสื่อสารแรงจูงใจทางเศรษฐกิจด้วยข้อมูลต้นทุน-กำไรที่เปรียบเทียบได้จริง การพัฒนาพื้นที่ต้นแบบ การใช้ผู้นำชุมชนและเครือข่ายท้องถิ่นเป็นตัวกลางการสื่อสาร และการจัดกิจกรรมสร้างแรงจูงใจแบบมีส่วนร่วม โมเดลนี้มุ่งแก้ปัญหาที่รากเหง้าเชิงโครงสร้าง สร้างแรงจูงใจเชิงบวก และส่งเสริมฉันทามติภายในชุมชน แทนการบังคับหรือรณรงค์เชิงลบ เพื่อนำไปสู่การลดปัญหามลพิษ PM 2.5 บนพื้นที่สูงของภาคเหนืออย่างยั่งยืน
Article Details
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
วารสารเกษตรพระจอมเกล้า
เอกสารอ้างอิง
Adeleke, A., Apidechkul, T., Kanthawee, P., Suma, Y., & Wongnuch, P. (2017). Contributing factors and impacts of open burning in Thailand: Perspectives from farmers in Chiang Rai province, Thailand. Journal of Health Research, 31(2), 159–167. https://he01.tci-thaijo.org/index.php/jhealthres/article/view/79755.
Akahoshi, K., Zusman, E., Hanaoka, T., Kim Oanh, N. T., Huy, L. N., Wangwongwatana, S., Homyok, P., Malley, C. S., Hirayama, T., Goto, Y., Kawashima, K., & Amann, M. (2024). The prospects of controlling open burning of crop residues in Thailand: A quantitative assessment of implementation barriers and costs. Atmosphere, 15(11), 1309. https://doi.org/10.3390/atmos15111309.
Amnuaylojaroen, T., Kaewkanchanawong, P., & Panpeng, P. (2023). Distribution and meteorological control of PM 2.5 and its effect on visibility in northern Thailand. Atmosphere, 14(3), 538. https://doi.org/10.3390/atmos14030538.
Chansuebsri, S., Kolar, P., Kraisitnitikul, P., Kantarawilawan, N., Yabueng, N., Wiriya, W., Thepnuan, D., & Chantara, S. (2024). Chemical composition and origins of PM 2.5 in Chiang Mai (Thailand) by integrated source apportionment and potential source areas. Atmospheric Environment, 327(1), 120517. https://doi.org/10.1016/j.atmosenv.2024.120517.
Chatterjee, J. S., Thongprasert, S., & Some, S. (2024). Communication, climate mitigation, and behavior change interventions: Understanding message design and digital media technologies. Annual Review of Environment and Resources, 49(1), 655–672. https://doi.org/10.1146/annurev-environ-121322-070317.
Hombuppha, S., Sapsuengthong, S., Tiaonukuntham, B., & Sapsuengthong, W. (2020). The development of integrated farming system in order to solve the smog pollution problem from burning agricultural areas. Graduate Review Nakhon Sawan Buddhist College, 8(2), 1-16. (in Thai).
Inlaung, K., Chotamonsak, C., Lapyai, P., Maturaporn, T., & Surapipith, V. (2024). Assessment of transboundary PM 2.5 from biomass burning in northern Thailand using the WRF-Chem model. Toxics, 12(7), 462. https://doi.org/10.3390/toxics12070462.
Jansawek, W., Kheerajit, C., & Dokmaithes, R. (2025). Development of public relations media to reduce burning in agricultural areas, Wang Kai Thuen subdistrict, Hankha district, Chainat province. STOU Journal of Agriculture, 7(2), 17–29. https://so01.tci-thaijo.org/index.php/stouagjournal/article/view/282177. (in Thai).
Jiwju, N. (2024). The impact of cost management of smallholder farmers on competitive advantage from zero-burn agriculture Mae Sot district, Tak province. Journal of Social Science for Local Development Rajabhat Maha Sarakham University, 8(4), 287-298. https://so02.tci-thaijo.org/index.php/soc-rmu/article/view/272550. (in Thai).
Kaewjaroon, T. (2026). The study of farmers’ decision to reduce the burning of rice residue, Phitsanulok and Sukhothai provinces. The Journal of Spatial Innovation Development (JSID), 7(2), 145-164. (in Thai).
Nakwangsai, K., & Funkhiaw, A. (2025). Community participation in developing a charter for Zero-Burn agriculture in Mae Kasa subdistrict, Mae Sot district, Tak province. DRIRDI Research for Community Service Journal, 11(1), 1–12. https://so02.tci-thaijo.org/index.php/DRURDI/article/view/274713. (in Thai).
Sereenonchai, S., & Arunrat, N. (2023). Urban agriculture in Thailand: Adoption factors and communication guidelines to promote long-term practice. International Journal of Environmental Research and Public Health, 20(1), 1. https://doi.org/10.3390/ijerph20010001.
Suhardiman, D., Moo, S. S. B., Vaddhanaphuti, C., & Twa, P. S. (2026). Firebreaks as indigenous knowledge system and cultural practice: An emerging counternarrative in forest fire governance. World Development, 198(1), 107224. https://doi.org/10.1016/j.worlddev.2025.107224.
